Ca dao Định nghĩa và biệt loại

• Phú: là phô bày, mô tả, nói thẳng vào sự việc. Chẳng hạn:
  
  Đường vô xứ Nghệ quanh quanh.
  Non xanh nước biếc như tranh họa đồ.
  Ai vô xứ Nghệ thì vô!
  
  hay:
  
  Ngang lưng thì thắt bao vàng,
  Đầu đội nón dấu, vai mang súng dài.
  Một tay thì cắp hỏa mai,
  Một tay cắp dáo quan sai xuống thuyền.
  Thùng thùng trống đánh ngũ liên,
  Bước chân xuống thuyền nước mắt như mưa...
• Tỉ: là ví, so sánh, mượn một sự vật khác để ngụ điều mình muốn nói. Chẳng hạn:
  
  Bầu ơi thương lấy bí cùng,
  Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.
  
  hay:
  
  Nực cười châu chấu đá xe,
  Tưởng rằng chấu nát, ai dè xe nghiêng.
• Hứng: là nổi lên, trổi dậy, nhân một sự vật bên ngoài mà ý tưởng, tình cảm chính bộc lộ ra. Chẳng hạn:
  
  Quả cau nho nhỏ,
  Cái vỏ vân vân.
  Nay anh học gần,
  Mai anh học xa.
  Tiền gạo là của mẹ cha,
  Cái nghiên, cái bút thực là của em.
  
  hay:
  
  Trên trời có đám mây xanh,
  Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng.
  Ước gì anh lấy được nàng,
  Thì anh mua gạch Bát Tràng về xây.
  Xây dọc rồi lại xây ngang,
  Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân.

Cũng có bài ca dao kết cấu theo nhiều lối khác nhau như:

• Vừa phú vừa tỉ:
  
  Trong đầm gì đẹp bằng sen,
  Lá xanh, bông trắng, lại chen nhị vàng.
  Nhị vàng, bông trắng, lá xanh,
  Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
  
  Ba câu trên tả hoa sen (phú), câu cuối ví hoa sen với người quân tử (tỉ).
• Vừa phú vừa hứng:
  
  Rủ nhau xuống bể mò cua,
  Đem về nấu quả mơ chua trên rừng.
  Ai ơi chua ngọt đã từng,
  Non xanh nước bạc ta đừng quên nhau!
  
  Ba câu trên nói những nỗi gian nan, từng trải qua cảnh sướng khổ cùng nhau của hai vợ chồng (phú), nhân đó đưa tới ý chính trong câu cuối cùng (hứng).
• Vừa tỉ vừa hứng:
  
  Dao vàng bỏ đãy kim nhung,
  Biết người quân tử có dùng ta chăng?
  
  Ý chung cả hai câu là nhân chuyện dao vàng mà nghĩ đến mình (hứng).
  
  Riêng câu trên ví mình với con dao vàng (tỉ).
• Kiêm cả ba lối:
  
  Trèo lên cây bưởi hái hoa,
  Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân.
  Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc,
  Em đã có chồng, anh tiếc lắm thay!
  Ba đồng một mớ trầu cay,
  Sao anh không hỏi những ngày còn không?
  Bây giờ em đã có chồng,
  Như chim vào lồng, như cá cắn câu.
  Cá cắn câu biết đâu mà gỡ!
  Chim vào lồng biết thuở nào ra!
  
  Ba câu đầu là "phú", chuyển sang câu thứ 4 thành "hứng", ba câu cuối là "tỉ"
  
  hay:
  
  Sơn bình, Kẻ Gốm không xa,
  Cách một cái quán với ba quãng đồng.
  Bên dưới có sông,
  Bên trên có chợ.
  Ta lấy mình làm vợ nên chăng?
  Tre già để gốc cho măng.
  
  Bốn câu đầu là "phú", chuyển sang câu thứ 5 thành "hứng", riêng câu cuối là "tỉ".


c.- Hình thức của ca dao:

- Số câu trong bài:

Số câu trong một bài ca dao không nhất định. Ca dao có ít nhất hai câu, thông thường từ 4, 5 đến 9, 10 câu. Tuy nhiên, trong những lối hát đối đáp (giao ca), một bài có thể kéo dài vô hạn định tùy khả năng nối tiếp và bắt vần của những người tham dự cuộc hát.

- Số chữ trong câu:

Số chữ trong câu ca dao cũng không nhất định. Đại để ca dao thường làm theo các thể sau đây:

• Nói lối: (mỗi câu 4 chữ):
  
  Lạy trời mưa xuống,
  Lấy nước tôi uống.
  Lấy ruộng tôi cày,
  Lấy đầy bát cơm.
  Lấy rơm đun bếp.
• Lục bát chính thức:
  
  Trúc xinh trúc mọc bờ ao,
  Em xinh em đứng chỗ nào cũng xinh.
  Trúc xinh trúc mọc đầu đình,
  Em xinh em đứng một mình cũng xinh.
• Lục bát biến thể:
  
  Công anh đắp đất trồng chanh,
  Chẳng được ăn quả, vin cành cho cam.
  Xin đừng ra dạ bắc nam,
  Nhất nhật bất kiến như tam thu hề.
  Huống tam thu nhi bất kiến hề,
  Đường kia nỗi nọ như chia mối sầu.
  Chắc về đâu đã hẳn hơn đâu,
  Cầu tre vững nhịp hơn cầu thượng gia.
  
  (Các câu 5 và 7 có 7 chữ trong khi đáng lẽ chỉ có 6)
• Song thất lục bát chính thức:
  
  Bác mẹ già phơ phơ đầu bạc,
  Con chàng còn trứng nước thơ ngây.
  Có hay chàng ở đâu đây,
  Thiếp xin mượn cánh chắp bay theo chàng.
• Song thất lục bát biến thể:
  
  Trèo lên cây bưởi hái hoa,
  Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân.
  Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc,
  Em đã có chồng, anh tiếc lắm thay!
  
  (Câu 4 có 8 chữ trong khi đáng lẽ chỉ có 7)
• Phối hợp nhiều thể khác nhau:
  
  Các bài "Quả cau nho nhỏ..." và "Sơn bình, Kẻ Gốm không xa..." nhắc đến ở trên. Ta cũng có thể kể thêm bài sau đây:
  
  
  Núi Dũng Quyết và Phượng Hoàng Trung Đô Về Văn hóa cổ của Việt Nam "Tục - ngữ, Ca giao - Truyện cổ tích" Tục ngữ_ định nghĩa và phân biệt Truyện cổ tích: định nghĩa và phân loại